पन्ध्रौँ दिन: गुरु द्रोणको अन्त्य
द्रोणले द्रुपद र विराटलाई मारे; “अश्वत्थामा मारियो” भन्ने खबरपछि द्रोणले हतियार त्यागे
पन्ध्रौँ दिनको बिहान द्रोणाचार्यले पाञ्चाल राजा द्रुपद र मत्स्य राजा विराटलाई मारे। गुरु यस्तै गतिमा लडिरहे भने पाण्डव सेना एक दिनमै सकिन सक्थ्यो। कृष्णले उपाय सुझाए — द्रोणलाई आफ्ना छोरा अश्वत्थामा अत्यन्त प्रिय छन्; छोराको मृत्युको खबरले उनी हतियार त्याग्न सक्छन्। भीमले मालवका राजा इन्द्रवर्माको अश्वत्थामा नामक हात्तीलाई मारे र ठूलो स्वरमा भने — “अश्वत्थामा मारियो!”
पन्ध्रौँ दिन द्रोणको क्रोध सीमा नाघ्दै थियो; उनले साधारण सैनिकमाथिसमेत ब्रह्मास्त्र चलाए। त्यतिबेला विश्वामित्र, वसिष्ठ, भरद्वाजलगायत ऋषिहरू प्रकट भई भने — “द्रोण, तिमी ब्राह्मण हौ। अस्त्र नजान्नेहरूमाथि दिव्य अस्त्र चलाउनु अधर्म हो। तिम्रो समय सकिँदैछ; हतियार राख।” ऋषिहरूको वचनले द्रोणको मन पहिले नै डगमगाएको थियो।
द्रोणले भीमको कुरा पत्याएनन् र सधैँ सत्य बोल्ने युधिष्ठिरसँग सोधे। युधिष्ठिरले भने — “अश्वत्थामा मारियो,” र बिस्तारै थपे, “मानिस हो कि हात्ती।” पछिल्लो भाग शङ्ख र नगराको आवाजमा डुब्यो। भनिन्छ, त्यसै बेला भुइँभन्दा माथि चल्ने युधिष्ठिरको रथ धर्तीमा झर्यो। शोकले भरिएका द्रोणले हतियार राखे र रथमै योगमा बसे; धृष्टद्युम्नले तरवारले उनको शिर काटे।
अश्वत्थामा त्यसबेला युद्धभूमिको अर्को भागमा लडिरहेका थिए, त्यसैले द्रोणले छोरालाई तुरुन्तै देख्न सकेनन्। युधिष्ठिरको “अश्वत्थामा मारियो” भन्ने वचनले उनको अन्तिम आशा पनि तोडिदियो। उनले “अश्वत्थामा! अश्वत्थामा!” भन्दै धनु तल राखे र आँखा बन्द गरेर ध्यानमा बसे। अर्जुन “गुरुलाई जिउँदै ल्याऊ!” भन्दै दौडिए, तर धृष्टद्युम्नको तरवार पहिले नै चलिसकेको थियो।
अश्वत्थामा हत इति नरो वा कुञ्जरो वा॥“अश्वत्थामा मारियो — मानिस हो वा हात्ती।”