सप्तर्षिले गोमालाई व्रत सिकाउँछन्
एक्ली गोमा, पार्वतीको दया, सप्तर्षिको आगमन र आसनमुनि छोडिएको सुन
नवराज बुबाको खोजीमा गएपछि चन्द्रावतीले सासू गोमालाई भनिन् — “माइत नगएको धेरै भयो, घरमा न खाना छ न लुगा। केही दिन माइत गएर आउँछु।” यति भनेर ढोगेर उनी गइन्। एक्लै परेकी गोमाले सम्झिन् — सात वर्षमा सत्तरी वर्षको बूढोसँग बिहे भयो, पति माग्न गएर फर्केनन्, छोरा र बुहारी पनि छोडेर गए। भिक्षुको श्राप सम्झेर उनी महादेवलाई पुकार्न थालिन् — “कि रक्षा गर, कि मृत्यु देऊ।”
कैलासमा पार्वतीले गोमाको दुःख देखिन् र शिवलाई बिन्ती गरिन् — “गोमालाई स्वस्थानी व्रत गर्ने अवसर दिनुहोस्।” शिवले सप्तर्षिलाई बोलाएर विष्णुबाट पाएको पूरा विधि सिकाए र मर्त्यलोकको चन्द्रज्योति नगर पठाए। नगरबाहिर सप्तर्षिले गोठाला केटाकेटीलाई सोधे — “यहाँ सबैभन्दा दुःखी को छ?” केटाकेटीले नगरबाहिरको गोमाको घर देखाइदिए। गोमाले ऋषिहरूलाई आदरसाथ स्वागत गरिन् र आउनुको कारण सोधिन्।
सप्तर्षिले भने — सत्ययुगमा पार्वतीले महादेवलाई पाउन यो व्रत गरेकी थिइन्। पौष शुक्ल पूर्णिमादेखि नङ काटेर, स्नान गरेर शुद्ध भई एक छाक खानू र मध्याह्नमा शिवको पूजा गर्नू। साँझ कथा सुन्नू; सुनाउने कोही नभए आफैँ भनेर आफैँ सुन्नू। माघ शुक्ल पूर्णिमामा एक सय आठ रोटी, अक्षता र फूल लगायत सामग्री तयार गरी, ऐनामा “ॐ” लेखेर गङ्गाजलले स्नान गराई चन्दन, सिन्दूर, माला, वस्त्र, धूप, दीप र नैवेद्यले स्वस्थानीको पूजा गर्नू। आफ्नो मनोकामना भनेर अर्घ्य दिनू। देवीको ध्यान यसरी गर्नू — सुनौलो वर्ण, तीन नेत्र, कमलझैँ मुख, चार भुजामा खड्ग, ढाल, नीलकमल र वरदान दिने हात।
अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते।
तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्॥जो मानिस अरू कतै मन नलगाई मलाई नै सम्झेर उपासना गर्छन्, सधैँ म मै लागेका तिनीहरूको आवश्यकता पूरा गर्ने र भएको कुराको रक्षा गर्ने जिम्मा म आफैँ लिन्छु।
ऋषिहरूले भने — पूजापछि आठ-आठवटा रोटी, अक्षता, फूल, पान र सुपारी पति, नभए छोरा, नभए नजिकका आफन्तलाई दिनू; कोही नभए मनोकामना भन्दै गङ्गामा बगाउनू। सय रोटी आफैँ खाएर रातभरि जाग्राम बस्नू। यही व्रतले पार्वतीले शिवलाई पाइन्; तिम्रो दुःख पनि अन्त्य हुनेछ। गोमाले भनिन् — “मेरो गरिब घरमा तपाईंहरूलाई सत्कार गर्ने केही छैन।” उनी चर्खाको धागोको पोको लिएर पान किन्न निस्किइन्। करुणाले भरिएका सप्तर्षिले आफू बसेको आसनमुनि सातवटा सुनका कौडा छोडिदिए।