दसौँ दिन: भीष्मको पतन
शिखण्डीलाई अगाडि राखेर अर्जुनले प्रहार गरे; भीष्म बाणको शय्यामा ढले
दसौँ दिन शिखण्डी अर्जुनको रथको अगाडि राखिए। भीष्मले शिखण्डीमाथि बाण चलाएनन्; शिखण्डीका बाणले उनलाई खासै चोट पुर्याएनन्, तर पछाडिबाट अर्जुनका तीखा बाण एकपछि अर्को गर्दै भीष्मको कवच छेड्दै गए। भीष्मले मुस्कुराउँदै भने — “यी बाण शिखण्डीका होइनन्, मेरो प्रिय अर्जुनका हुन्।”
दसौँ दिन भीष्मले अन्तिमपटक आफ्नो पूरा बल देखाए। एकैदिनमा उनले हजारौँ सैनिक र धेरै रथी ढाले। शिखण्डी अगाडि आउँदा उनले धनु तल झारेर मुसुक्क हाँसे। दुःशासनलगायत कौरव योद्धाहरूले भीष्मको रक्षा गर्न खोजे, तर अर्जुनले उनीहरूलाई पन्छाउँदै बाणको वर्षा गरे। भीष्मको शरीरमा दुई औँलाबराबरको ठाउँ पनि बाँकी नरहने गरी बाण गडे।
सूर्यास्तअघि शरीरभरि बाणले छेडिएका भीष्म रथबाट ढले। शरीर भुइँ छोएन — बाणहरूमाथि नै अड्कियो, र यही बाणको शय्या (शरशय्या) बन्यो। दुवैतर्फका सेनाले युद्ध रोके। पिता शान्तनुबाट इच्छामृत्युको वर पाएका भीष्मले भने — “अहिले दक्षिणायन छ। सूर्य उत्तरायण नभएसम्म म प्राण त्याग्ने छैनँ।”
भीष्म ढलेको देखेर दुवै सेनाले हतियार राखे र उनको चारैतिर जम्मा भए — कौरव र पाण्डव, शत्रु र मित्र, सबै। भनिन्छ, माता गङ्गाले हंसको रूपमा ऋषिहरू पठाइन्, जसले उनलाई सम्झाए कि सूर्य अझै दक्षिणायनमा छ। भीष्मले भने, “म उत्तरायणसम्म पर्खन्छु।” कौरवका लागि आफ्नो सबैभन्दा ठूलो रक्षक ढल्नु भनेको युद्धकै आधा हार थियो।
अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम्।
तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः॥अग्नि, ज्योति, दिन, शुक्ल पक्ष र उत्तरायणका छ महिना — यस बाटोबाट प्रस्थान गर्ने ब्रह्मज्ञानीहरू ब्रह्मलाई प्राप्त गर्छन्।